Ελεύθερο λογισμικό και κομμουνισμός (7 θέσεις για συζήτηση).

1. Ο Μαρξ είχε γράψειⁱ ότι ο χερόμυλος δίνει την κοινωνία του φεουδάρχη, και η ατμομηχανή την κοινωνία του καπιταλιστή. Θα μπορούσαμε να γενικεύσουμε λέγοντας ότι η χειροτεχνική παραγωγή είναι η υλική βάση για τους προκαπιταλιστικούς σχηματισμούς και η μηχανική παραγωγή για τον καπιταλισμό. Ποιά όμως είναι η υλική βάση για τον κομμουνισμό; Ο ίδιος, πέρα απο μερικές νύξεις στα Grundrisse για την γενική διάνοια, δεν μπορούσε για αντικειμενικούς λόγους να φανταστεί κάτι διαφορετικό απο την μηχανική παραγωγή, ίσως σε μια πιο αυτοματοποιημένη εκδοχή της. Και η βασική θέση που κυριαρχεί στο έργο του είναι ότι η μηχανική παραγωγή, η βιομηχανία, είναι κοινή υλική βάση και του καπιταλισμού και του κομμουνισμού. Αυτό δημιούργησε μια σειρά παρενέργειες, θεωρητικές και πολιτικές. Ένα θεωρητικό επακόλουθο ήταν η αντίληψη για μια υπερωριμότητα της επανάστασης ήδη απο τον 19ο αιώνα. Όμως δεν ήταν έτσι. Αυτό ίσως εξηγούσε σε μεγάλο βαθμό την ήττα των επαναστάσεων στην Δύση. Αυτό ίσως εξηγεί τον δρόμο που πήρε η προσπάθεια σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην Ρωσία όπου έγινε μεν επανάσταση λόγω συσσώρευσης πολλών εκρηκτικών πολιτικών αντιθέσεων, αλλά πήρε μια σειρά χαρακτηριστικά που την οδήγησαν να μοιάζει σαν μια παραλλαγή κρατικού καπιταλισμού, και σε κάποια στιγμή κατέρρευσε. Προσπάθεια που τώρα φαίνεται ότι ήταν θνησιγενής εφ όσον δεν ακολουθήθηκε απο την αναπτυγμένη Δύση. Η ανωριμότητα για την επανάσταση οδηγούσε σε μια αδυναμία κατάκτησης της ηγεμονίας και σε έναν πραξικοπηματισμό (μπλανκισμό) στην στρατηγική και πολιτική των επαναστατικών κομμάτων τον 20ο αιώνα. Τέλος αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την σχετική αδιαφορία της ΕΣΣΔ για τις νέες τεχνολογίες και την ήττα της τελικά στην οικονομική άμιλλα με τον καπιταλισμό. Το “ανώτερο” σύστημα στην θεωρία δεν μπορούσε να το αποδείξει αυτό στην πράξη. Το κομμουνιστικό ιδανικό ταυτίστηκε (φυσικά και με την συμβολή της αστικής προπαγάνδας αλλά και απο την εικόνα της ΕΣΣΔ) με κοινωνίες ελλείψεων σε αγαθά, σχετικά οικονομικής αναποτελεσματικότητας και ανελευθερίας, δηλαδή ακριβώς το αντίθετο με τα οράματα των μαρξιστών. Ο κλασσικός μαρξισμός ήταν -σχηματικά μιλώντας και παρά τις πολλές μεγαλοφυείς επεξεργασίες του- ο μαρξισμός της εποχής της μηχανικής παραγωγής και της σχετικής ανωριμότητας για την εγκαθίδρυση του κομμουνισμού. 
    
2. Σήμερα, ξαναδιαβάζοντας τα Grundrisse, και στηριγμένοι τόσο στην εμπειρία απο την ίδια την ΕΣΣΔ, αλλά κύρια στις επιστημονικές, τεχνολογικές και παραγωγικές εξελίξεις μπορούμε να διατυπώσουμε μια νέα βασική, κρίσιμη θέση: υλική βάση του κομμουνισμού είναι οι νέες τεχνολογίες κυρία στον τομέα της πληροφορίας. Σε αυτόν τον κλάδο, ακόμα και στα πλαίσια της καπιταλιστικής κοινωνίας, αρχίζουν να εμφανίζονται κομμουνιστικές μορφές παραγωγής, δηλαδή μορφές δημιουργικής εργασίας που δεν προσφέρεται κυρίως χάριν αμοιβής αλλά χάριν της ευχαρίστησης της δημιουργίας, που το παραγόμενο προϊόν δεν είναι καπιταλιστική ιδιοκτησία αλλά ανήκει σε όλην την κοινωνία και με οργανωτικές μορφές χωρίς αυστηρή ιεραρχία, με βάση κοινότητες εθελοντών. Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι η παραγωγής λογισμικού ανοικτού κώδικα, με πιο γνωστό προϊόν το λειτουργικό Linux, και τα χιλιάδες προγράμματα που το συνοδεύουν. Πριν όμως μιλήσουμε περισσότερο για αυτό, ας προσπαθήσουμε να ορίσουμε το τι είναι σοσιαλισμός και τι κομμουνιστικός τρόπος παραγωγής.
   
   
3. Ο σοσιαλισμός δεν είναι τρόπος παραγωγής. Είναι μια μεταβατική κοινωνία στην οποία συνυπάρχουν διαφορετικοί (συνήθως τέσσερις) τρόποι παραγωγήςⁱⁱ: ιδιωτικοκαπιταλιστικός, κρατικοκαπιταλιστικός, κομμουνιστικός (τυπικά ή πραγματικά, θα εξηγήσουμε παρακάτω τι εννοούμε με αυτό), απλής εμπορευματικής παραγωγής. Τι τον διαφοροποιεί απο τον καπιταλισμό; Πρώτον ότι η εξουσία έχει αλλάξει χέρια, άρα παίρνονται σε εκτεταμένη βάση μέτρα σε όφελος των εργαζομένων και δεύτερο, και σαν συνέπεια της εξουσίας των εργαζομένων, έχουμε μια συνειδητή πολιτική πορεία ενίσχυσης του κομμουνιστικού τρόπου και περιορισμού του ιδιωτικοκαπιταλιστικού. Σε κάποια φάση σαν αποτέλεσμα της πολιτικής ενίσχυσης του, αλλά κύρια γιατί έχει γίνει τεχνική και οικονομικά αναγκαιότηταⁱⁱⁱ, ο κομμουνιστικός τρόπος κυριαρχεί, και αρχίζει αυτός να επικαθορίζει τους άλλους συνυπάρχοντες τρόπους, αλλά και όλην την κοινωνική οργάνωση και το εποικοδόμημα. Τότε μπορούμε να μιλάμε για την κομμουνιστική κοινωνία (και όχι απλά για κομμουνιστικό τρόπο παραγωγής), όχι όμως σαν ένα τέλος, αλλά σαν μια καμπή, ένα ορόσημο, της κοινωνικής εξέλιξης. 
    
4. Τι είναι όμως ο κομμουνιστικός τρόπος παραγωγής; παραγωγής, και όχι διανομής^iv όπως όπως πολλές φορές κάποιοι καταλαβαίνουν. Χαρακτηρίζεται λοιπόν απο παραγωγή που δεν γίνεται για το κέρδος αλλά παράγει αξίες χρήσης, επομένως ή ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής δεν μπορεί παρά να είναι κοινωνική. Επίσης απο την ύπαρξη δημιουργικής εργασίας, που σημαίνει να έχει ελαχιστοποιηθεί η βλαβερή, κουραστική μονότονη μηχανική παραγωγή και να έχει αντικατασταθεί απο μια αυτοματοποιημένη παραγωγή, που επιτρέπει ο κύριος όγκος της εργασίας να μετατραπεί σε μια παραλλαγή ερευνητικής, επιστημονικής και καλλιτεχνικής απασχόλησης. Τέλος χαρακτηρίζεται απο την ύπαρξη συντροφικών, συνεργατικών σχέσεων, ή με άλλα λόγια το ξεπέρασμα της καπιταλιστικής ιεραρχίας, το ξεπέρασμα της αντίθεσης μεταξύ διεύθυνσης και εκτέλεσης, πνευματικής και μη-πνευματικής εργασίας. Και εδώ η αυτοματοποίηση είναι απαραίτητη προϋπόθεση, αλλά μόνο προϋπόθεση. Μόνο η ταξική πάλη και ο χαρακτήρας της νέας εξουσίας μπορεί να εγγυηθεί το τελικό αποτέλεσμα^v. Έχουμε λοιπόν σήμερα παραγωγή που να συγκεντρώνει κάποια απο αυτά τα χαρακτηριστικά, δηλαδή όχι παραγωγή για το καπιταλιστικό κέρδος, σχετικά δημιουργική εργασία, συντροφικές συνεργατικές σχέσεις και όχι ιεραρχίες. Έχουμε σε τουλάχιστον δυο τομείς^vi. Ό ένας είναι στην δημιουργία ελεύθερου λογισμικού απο εθελοντικές κοινότητες χρηστών, και ο δεύτερος σε κάποιες υπηρεσίες, με χαρακτηριστική, αλλά όχι μοναδική περίπτωση, το δημόσιο σχολείο. Φυσικά υπενθυμίζουμε ότι στα πλαίσια της καπιταλιστικής κοινωνίας ο κυρίαρχος τρόπος παραγωγής αλλοιώνει σε μεγάλο βαθμό πολλά απο τα χαρακτηριστικά του κομμουνιστικού, και μερικές φορές μάλιστα σε σημαντικό βαθμό^vii. 
    
5. Ήδη στην παραγωγή προϊόντων λογισμικού ανοικτού κώδικα ο νέος τρόπος παραγωγής^viii γίνεται σταδιακά τεχνικά ανώτερος^ix και μπορεί αν όχι να κυριαρχήσει, τουλάχιστον να κερδίσει σημαντικό έδαφος^x. Θα μπορούσε να απογειωθεί με την παραμικρή πολιτική στήριξη, πχ μια αριστερή κυβέρνηση μπορεί να πάρει μέτρα όπως: διδασκαλία στο σχολείο του Linux, η χρήση ελεύθερου λογισμικού στο δημόσιο, αντί των πατενταρισμένων και πανάκριβων προϊόντων της Microsoft, η ενίσχυση ερευνητικών προγραμμάτων και κλάδου προϊόντων πληροφορικής για την υλική παραγωγή (τρισδιάστατοι εκτυπωτές, φτηνά εργαλεία στηριγμένα σε ελεύθερο λογισμικό κτλ). Η νίκη του ελεύθερου λογισμικού απέναντι στις πατέντες και τις Microsoft-Apple, θα δημιουργούσε και μια αντίστοιχη συνείδηση, ιδιαίτερα στην νεολαία, θα μπορούσε να καταστήσει ηγεμονικές τις κομμουνιστικές αντιλήψεις, και να επιταχύνει τις εξελίξεις. Σε αυτό το σημείο χρειάζεται να προσπαθήσουμε να διακριβώσουμε την διαλεκτική της μετάβασης απο ένα παλιό σε ένα καινούργιο τρόπο παραγωγής.

6. Ο Μαρξ παρατηρώντας τους πραγματικούς ιστορικούς δρόμους περάσματος απο την φεουδαρχία στον καπιταλισμό διατύπωσε την ιδέα ενός περάσματος σε δύο στάδια: ένα πρώτο, αυτό της λεγόμενης τυπικής υπαγωγής στην βάση παλιάς τεχνολογίας και με την παλιά οργάνωση της παραγωγής. Ήταν η περίπτωση της χειροτεχνίας (μανιφακτούρας, βιοτεχνίας). Ο νέος τρόπος στην συνέχεια δημιουργεί δικό του, ειδικό τρόπο οργάνωσης της παραγωγής και δική του τεχνική και υλική βάση. Τότε έχουμε πραγματική υπαγωγή. Για τον καπιταλισμό αυτός ο ειδικός τρόπος ήταν η βιομηχανία, και την υλική βάση την έδωσε η επιστημονική επανάσταση. Λογικά θα μπορούσε κανείς να υποθέσει μια αντίστοιχη διαδικασία και για το πέρασμα στον κομμουνισμό. Αντίθετα όμως στην ΕΣΣΔ καθ' όλην την διάρκεια της οικοδόμησης παρέμεινε σαν τεχνική βάση η βιομηχανία και η μηχανική παραγωγή. Και εδώ σε αναλογία μπορούμε να μιλήσουμε μόνο για τυπική υπαγωγή στον κομμουνισμό. Μόνο με την συνειδητή στροφή της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων στις νέες τεχνολογίες θα είχαμε δυνατότητα να περάσουμε σε πραγματική υπαγωγή, που εξασφαλίζει ένα κάποιο σημείο μη επιστροφής, αν και αυτό μάλλον προϋποθέτει παγκόσμια επικράτηση και όχι σε λίγες και σχετικά αδύνατα αναπτυγμένες χώρες. 
    
7. Το παραπάνω θεωρητικό σχήμα, και παίρνοντας υπ όψιν τις διευκρινήσεις για την συνάρθρωση περισσότερων του ενός τρόπου παραγωγής, θα μπορούσε να συγκεκριμενοποιηθεί περίπου ως εξής: σε ένα πρώτο στάδιο σε νέους κλάδους πρωτοεμφανίζονται μορφές του νέου τρόπου, αν και με στρεβλό τρόπο, επικαθοριζόμενες απο τον παλιό. Όσο αποδείχνεται η τεχνική και οικονομική τους ανωτερότητα διευρύνονται, και κατακτούν κάποιο σημαντικό χώρο. Αυτό επιτρέπει να διαδοθούν και οι αντίστοιχες ιδέες, να αρχίσουν να ηγεμονεύουν. Κάπου εκεί και σαν αποτέλεσμα και της πολιτικής συγκυρίας και των αντιφάσεων της πολιτικής σφαίρας, γίνεται δυνατό να αλλάξει χέρια η πολιτική εξουσία, που καταλαμβάνεται απο τις κοινωνικές δυνάμεις που εκπροσωπούν τον νέο τρόπο παραγωγής. Αυτό απελευθερώνει την δυναμική του νέου τρόπου αλλά και των νέων κλάδων στους οποίους αυτός εμφανίζεται με αποτέλεσμα στο να μετατραπεί σε κυρίαρχο. Σε μια τέταρτη φάση μετασχηματίζει και τους υπόλοιπους κλάδους οι οποίοι ήταν μέχρι τώρα οργανωμένοι με τον παλιό τρόπο παραγωγής, αλλά και ολόκληρη την κοινωνία. Αυτή περίπου ήταν και η ιστορία αντικατάστασης του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής σαν κυρίαρχου από τον καπιταλιστικό. Έτσι φαίνεται θα αντικατασταθεί και ο καπιταλιστικός απο τον κομμουνιστικό. Οι εξελίξεις αυτές είναι μακρόχρονες, για τον καπιταλισμό διήρκεσαν πάνω απο δυο αιώνες. Βλέπουμε δυο παράλληλα προτσές. Ένα οικονομικό-τεχνικό, ένα πολιτικό. Και στα δύο κυριαρχεί η ταξική πάλη, αλλά με άλλες μορφές. Σε όλη αυτή την διαδικασία η αλλαγή εξουσίας, η πολιτική επανάσταση, είναι σημείο καμπής. Οι οικονομικές εξελίξεις διαμεσολαβούνται απο την ταξική πάλη, όχι με την έννοια ότι μπορούν να δημιουργηθούν αυθαίρετα, αλλά για να κυριαρχήσουν. Φυσικά για να γίνει η διαδικασία ανεπίστρεπτη πρέπει να έχουμε σε κάποια προχωρημένη φάση ουσιαστική, πραγματική υπαγωγή, όταν δηλαδή οι νέες τεχνολογίες είναι αποφασιστικές όχι μόνο στους κλάδους της πληροφορικής αλλά σε όλην την κλίμακα της παραγωγής: και στην πρωτογενή και στην δευτερογενή, και στην τριτογενή. Όταν δηλαδή οι σπόροι σχεδιάζονται, όταν η γη καλλιεργείται με αυτοματοποιημένα συστήματα, όταν τα ζώα εκτρέφονται με ρομπότ, όταν η υλική παραγωγή και οι υπηρεσίες έχουν σχεδόν πλήρως αυτοματοποιηθεί. Τότε και ο μεγάλος όγκος της εργασίας θα είναι ερευνητική, επιστημονική, θα έχουμε κυριαρχία του κομμουνισμού. Αυτό φυσικά δεν είναι υπόθεση μιας χώρας, ούτε ομάδας χωρών, αλλά της ενοποιημένης σε παγκόσμια κλίμακα ανθρωπότητας.

i Μαρξ, η αθλιότητα της φιλοσοφίας, χ.χ.ε, Νέοι Στόχοι, σελ. 107.

ii Γενικότερα σε μια κοινωνία, ή αλλιώς κοινωνικό σχηματισμό, δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος παραγωγής, όπως η έκφραση “σήμερα έχουμε καπιταλισμό”, μπορεί να αφήνει να εννοηθεί. Συνυπάρχουν περισσότεροι τρόποι παραγωγής, αλλά όχι ισότιμα. Ένας είναι κυρίαρχος, και αυτός επικαθορίζει, αλλοιώνει και τους υπόλοιπους. Υπάρχει λοιπόν ο κυρίαρχος, πιθανά υπολείμματα παλιότερων τρόπων, και σπέρματα του καινούργιου τρόπου που υπό κάποιες προϋποθέσεις, μέλλει να αντικαταστήσει σαν κυρίαρχος τον σημερινό. Πχ στην Ελλάδα σήμερα έχουμε φυσικά τον κυρίαρχο ιδιωτικοκαπιταλιστικό, τομείς κρατικοκαπιταλιστικού που φθίνουν και ιδιωτικοποιούνται, ελάχιστα υπολείμματα φεουδαρχικά (κλειστά επαγγέλματα), σε μεγάλη έκταση τον τρόπο της μικρής ή απλής εμπορευματικής παραγωγής, και ορισμένες μορφές κομμουνιστικής παραγωγής. Για να μην πούμε ότι περιθωριακά παρατηρούνται και φαινόμενα δουλείας με το τράφικινγκ και κάποιες γυναίκες μετανάστριες που στερούνται την ελευθερία τους κλεισμένες σε κυκλώματα πορνείας.

iii Μια εκδήλωση αυτής της τάσης είναι οι μεταφορντικές μέθοδοι οργάνωσης της εργασίας. Είναι η προσπάθεια στα πλαίσια του καπιταλισμού να αξιοποιηθούν οι νέες ανάγκες για μη-ιεραρχική, συνεργατική οργάνωση που απαιτούν οι νέες τεχνολογίες για να είναι αποδοτικές.

iv Κομμουνιστική διανομή είναι αυτή που ο καθένας παίρνει “σύμφωνα με τις ανάγκες του”. Αυτή φυσικά αντιστοιχεί στην κομμουνιστική παραγωγή, αλλά παρατηρούμε ότι μορφές κομμουνιστικής διανομής υπάρχουν και σήμερα: το δωρεάν σχολείο για όλους, η δωρεάν υγεία, το λεγόμενο ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, και γενικά όλες τα είδη και υπηρεσίες που παραχωρούνται χωρίς ισοδύναμο και με βάση τις ανάγκες. Επειδή σήμερα πηγάζουν απο τον πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων και όχι από μια κυριαρχία του κομμουνιστικού τρόπου παραγωγής, είναι ασταθείς και μπορεί να παίρνονται πίσω όταν ο συσχετισμός αλλάξει.

v Εδώ πρέπει να αποφύγουμε ένα διπλό λάθος. Όσο λαθεμένο είναι ότι μπορούμε να έχουμε κομμουνισμό μόνο και μόνο επειδή το θέλουμε, βολονταριστικά, χωρίς τις απαραίτητες υλικές προϋποθέσεις, άλλο τόσο λαθεμένο είναι να νομίζουμε ότι οι εξελίξεις στην παραγωγή και τεχνολογία θα οδηγήσουν απο μόνες τους σε αλλαγή στις παραγωγικές σχέσεις, στον κομμουνισμό, χωρίς πολιτικές και ιδεολογικές αλλαγές. Η ταξική πάλη τελικά διαμεσολαβεί όλες τις σχετικές αλλαγές.

vi Για τις κρατικές επιχειρήσεις: κρατικοκαπιταλιστικές είναι όσες παράγουν με σκοπό το κέρδος και για την αγορά, και με καπιταλιστικά κριτήρια, και μόνο η νομική ιδιοκτησία ανήκει στο αστικό κράτος, άρα με μια έννοια συλλογικά στην αστική τάξη. Τέτοιες σήμερα είναι πχ ο ΟΤΕ που ανταγωνίζεται άλλες ιδιωτικές και είναι στο χρηματιστήριο. Παράλληλα όμως υπάρχουν κρατικές επιχειρήσεις που δεν παράγουν για το κέρδος αλλά αξίες χρήσης, όπως πχ το δημόσιο σχολείο, ή οι επιχειρήσεις νερού. Οι υπηρεσίες μπορεί να τιμολογούνται ώστε να καλύπτονται τα έξοδα διαχείρισης και νέων επενδύσεων, όπως πχ στην ΕΥΔΑΠ , ή να διανέμονται δωρεάν, “σύμφωνα με τις ανάγκες”, όπως του δημόσιου σχολείου, ή παλιά ο ΟΕΚ πριν καταργηθεί (κομμουνιστική διανομή). Αν η εξουσία αλλάξει χέρια και αποκοπεί ο ομφάλιος λώρος με τον ιδιωτικοκαπιταλιστικό τομέα (προμήθειες, τιμολογιακή πολιτική), τότε παρόλο που θα κυριαρχεί στην υπόλοιπη οικονομία ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, οι επιχειρήσεις αυτές θα υπάγονται στον κομμουνιστικό τομέα, αν και αυτές που στηρίζονται στην μηχανική παραγωγή θα υπάγονται τυπικά, μιας και θα είναι οργανωμένες με τα χαρακτηριστικά της καπιταλιστικής επιχείρησης, δηλαδή με την ιεραρχία, και τις παραδοσιακές διαιρέσεις των λειτουργιών διεύθυνσης-εκτέλεσης, και πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας.

vii Έτσι παράλληλα με τα χαρακτηριστικά που αναφέραμε βλέπουμε και τα σημάδια του καπιταλισμού, όπως η προσπάθεια αναζήτησης χορηγών, η μερική στήριξη σε καπιταλιστικές εταιρείες, κτλ όσον αφορά την παραγωγή λογισμικού, ή τα αρνητικά φαινόμενα που παρατηρούνται στη δημόσια εκπαίδευση.

viii Οι ίδιες οι κοινότητες και το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού, ονομάζει τον τρόπο δουλειά τους “ομότιμο”. Σημασία δεν έχει φυσικά η ονομασία αλλά τα χαρακτηριστικά, που είναι ταυτόσημα με του κομμουνιστικού τρόπου.

ix Εκτός απο το εμπειρικό παράδειγμα του κλεισίματος των εγκυκλοπαιδειών Encarta και Britanica κάτω απο τον ανταγωνισμό της Wikipedia, την τεχνική αρτιότητα του ελεύθερου λογισμικού και την συνεχή βελτίωση του απο χιλιάδες χρήστες λόγω του ανοικτού κώδικα, να αναφέρουμε ότι η αξία της πληροφορίας αυξάνει όσο διασπείρεται, άρα οι πατέντες και οι εμπορικοί περιορισμοί είναι μη αποδοτικοί. Αυτό δείχνει ότι οι νέες κομμουνιστικές σχέσεις γίνονται τεχνική αναγκαιότητα τουλάχιστον σε αυτόν τον κλάδο.

x Σημαντικά βοηθάει και το γεγονός ότι μπορεί να παραχθεί τεράστιος όγκος αξίας χρήσης με ελάχιστα μέσα, με μόνο το απλό εργαλείο του προσωπικού υπολογιστή. Ας κάνουμε υποθετικά έναν υπολογισμό. Ένα πρόγραμμα που χρησιμοποιούν πχ 1 εκατομμύριο χρήστες και πουλιέται πχ €50 το κομμάτι (υπάρχουν βέβαια προγράμματα που πουλιούνται και 500, ή και παραπάνω ευρώ) αντιστοιχεί σε ανταλλακτική αξία 50 εκατομμυρίων, που για την παραγωγή του απαιτούνται μόνο κάποιες -εκατοντάδες έστω- ώρες εργασίας. Για να παραχθεί αντίστοιχη ανταλλακτική αξία στην υλική παραγωγή χρειάζεται δεκάδες εκατομμύρια σταθερό κεφάλαιο και κάποια εκατομμύρια μεταβλητό.

κομμουνιστική προοπτική: πέρα απο την ουτοπία...

(εισήγηση στην ημερίδα των ομίλων επαναστατικής θεωρίας τον Απρίλη 2009)


«ο κομμουνισμός δεν είναι για μας μια κατάσταση πραγμάτων που πρέπει να εγκαθιδρυθεί, ένα ιδεώδες που σε αυτό θα πρέπει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα. Ονομάζουμε κομμουνισμό την πραγματική κίνηση που καταργεί την σημερινή κατάσταση πραγμάτων»[1].


Ο Μαρξ είχε πει κάπου ότι δεν του αρέσει να μαγειρεύει φαγητά για τις κουζίνες του μέλλοντος, αλλά είχε προδιαγράψει μερικά χαρακτηριστικά[2] όπως μπορούσε κατά την γνώμη του να τα προβλέψει από την όλη κίνηση του καπιταλισμού, και γενικά της ιστορικής εξέλιξης. Φυσικά δεν είναι μόνο η απόσταση του χρόνου που επιβάλλει την επανεξέταση τους. Είναι κυρίως η εμπειρία από τις πρώιμες προσπάθειες οικοδόμησης κομμουνιστικής κοινωνίας στην ΕΣΣΔ, αλλά και τα νέα χαρακτηριστικά του καπιταλισμού που δίνουν πλούσιο υλικό αναστοχασμού. Κάτω από αυτήν την εμπειρία δεν είναι παράξενο κάποιες παλιότερες θεωρήσεις να μας φαίνονται όχι ακριβείς, ίσως και λαθεμένες, σημαδεμένες από μια ουτοπική αντίληψη, από την οποία οι μαρξιστές δεν είναι πάντα αρκετά προφυλαγμένοι.

Για παράδειγμα είναι αρκετά διαδεδομένη η αντίληψη για τον κομμουνισμό[3], σαν την κοινωνία όπου ο καθένας θα προσφέρει σύμφωνα με τις ικανότητες του και θα αμείβεται σύμφωνα με τις ανάγκες του[4]. Ή διατύπωση αυτή μας φαίνεται αρκετά προβληματική και στην παρέμβασή μας θα προσπαθήσουμε να το αποδείξουμε, δείχνοντας ταυτόχρονα τι θα θεωρούσαμε σαν ακριβέστερη περιγραφή του.



Προς ένα τέλος ή μια φάση μιας εξελισσόμενης διαδικασίας;

Ο κομμουνισμός συχνά κατανοείται σαν ένα τέλος[5] της ιστορίας (αν και περιγράφεται σαν το τέλος της προϊστορίας της ανθρωπότητας), όπου όλα τα προβλήματα θα είναι λυμένα, κάτι σαν ένας επίγειος παράδεισος. Μερικοί κατανοούσαν και τον σοσιαλισμό κάπως έτσι, και βλέποντας την πρώτη προσπάθεια εφαρμογής του απογοητεύτηκαν τόσο που κατέληξαν στο ότι αυτό δεν ήταν σοσιαλισμός. Τι λύνει ο κομμουνισμός; ο Μαντέλ λέει μόνο έξι-εφτά αντιθέσεις[6]. Εμείς αμφιβάλλουμε αν λύνει τόσο πολλές. Σίγουρα πρέπει να σταματήσει η καπιταλιστική εκμετάλλευση. Θα δρομολογηθεί η λύση και άλλων αντιθέσεων όπως: Μεταξύ πνευματικής και φυσικής εργασίας ή καλλίτερα μεταξύ καταναγκαστικής και δημιουργικής εργασίας (αν και παρακάτω θα δούμε κάποιους περιορισμούς). Μεταξύ διοικητικής και εκτελεστικής. Μεταξύ πόλης και χωριού (ο Βαζιούλιν λέει ότι και αυτή δεν μπορεί να λυθεί πλήρως όσο βασικό μέσο αγροτικής παραγωγής παραμένει η γη και τα ζώα[7]). Να πούμε εξ αρχής ότι ούτε μπορούμε να φανταστούμε τι καινούργιες αντιθέσεις θα προκύψουν τι στιγμή μάλιστα που η λύση της βασικής αντίθεσης φέρνει στο προσκήνιο άλλες, όχι κατ΄ ανάγκην ταξικές με την σημερινή έννοια, που σήμερα δεν φαίνονται τόσο σημαντικές (πχ μεταξύ νέων και ηλικιωμένων). Θα δούμε παρακάτω ότι μια βασική αντίθεση πιστεύουμε ότι θα είναι από τη μια οι ολοένα αυξανόμενες ανάγκες και από την άλλη οι περιορισμένοι πόροι του πλανήτη μας (η ιδέα ότι θα επεκταθούμε στο διάστημα ξεφεύγει από τα όρια της πολιτικής θεωρίας και αγγίζει την μελλοντολογία, ξεπερνάνε τα όρια του θεωρητικά προβλέψιμου και εν πάσει περιπτώσει δεν είναι προβλήματα που μπορούν να λυθούν σήμερα).

Πάντως κάθε τάξη θεωρεί ότι το σύστημα που εγκαθιδρύει είναι το τελικό, το φυσικό, και το καλλίτερο. Η εργατική δεν πρέπει να πέσει σε αυτήν την αυταπάτη. Η ανθρωπότητα θα συνεχίσει τον δρόμο της και κάποτε στο μέλλον θα φανεί η ανεπάρκεια αυτού που σήμερα περιγράφουμε σαν κομμουνισμό, και οι καινούργιες αντιθέσεις θα οδηγήσουν σε καινούργιους τύπους κοινωνίας.

Ο Μαρξ έκανε ένα σημαντικό βήμα, προσπαθώντας να ξεκόψει από τον λεγόμενο ουτοπικό σοσιαλισμό. Ξεκαθάρισε στην Γερμανική Ιδεολογία ότι δεν προσπαθεί να φτιάξει τον κόσμο σύμφωνα με κατασκευασμένες θεωρίες, αλλά να προβλέψει την πραγματική εξέλιξη. Εμείς σήμερα, με αυτήν την μεθοδολογία, στηριγμένοι στην εμπειρία μιας προσπάθειας πρώτης οικοδόμησης, πρέπει να κάνουμε ένα δεύτερο βήμα, καθαρίζοντας την θεωρία μας από σημαντικό μέρος ουτοπικής σκουριάς που απομένει.


Σημαντικό είναι επίσης να καταλάβουμε ότι κάθε κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός περιλαμβάνει έναν κύριο, και άλλους δευτερεύοντες και υπηγμένους. Δεν είμαστε σίγουροι ότι και στον κομμουνισμό δεν θα υπάρχει πχ αυτοαπασχόληση. Η μηχανική παραγωγή οδηγούσε στην αντίληψη της μεγάλης παραγωγής, συγκεντρωμένης σε μεγάλες επιχειρήσεις, με σκοπό ένα ενιαίο αυτοματοποιημένο σύμπλεγμα. Οι νέες τεχνολογίες απαιτούν να ξανασκεφτούμε την παραγωγική δομή. Μπορεί να υπάρχει ένας βασικός αυτοματοποιημένος σκελετός, κοινωνικοποιημένος, αλλά να συνδέονται με αυτόν εκατομμύρια αυτοαπασχολούμενοι ανεξάρτητοι παραγωγοί. Έχει σημασία να καταλάβουμε -με όλες τις συνέπειες του τι σημαίνει αυτό-, ότι ο κλασσικός μαρξισμός δεν γνώριζε τις νέες τεχνολογίες, η θεωρία του οικοδομήθηκε στην μηχανική παραγωγή, και οι μαρξιστές που άρχισαν να τις γνωρίζουν δυσκολεύονταν και ακόμα σε μεγάλο βαθμό δυσκολεύονται να αναπροσαρμόσουν τις αντιλήψεις τους. Κυριαρχία του κομμουνιστικού τρόπου παραγωγής δεν σημαίνει κατ ανάγκην και αποκλειστικά κομμουνιστικός τρόπος παραγωγής. Και αυτό δεν έχει να κάνει με το αν βρισκόμαστε στην αρχή του ή σε ένα προχωρημένο στάδιο του, δηλαδή δεν μιλάμε για τον σοσιαλισμό, αλλά για την καθ εαυτό κομμουνιστική κοινωνία.

Το λέμε αυτό γιατί ενώ θεωρούμε υλική βάση του την αυτοματοποίηση, δεν είναι σίγουρο ότι όλες οι ανθρώπινες εργασιακές δραστηριότητες υπόκεινται σε αυτοματοποίηση. Άρα θα διατηρούνται τομείς που απαιτούν χαμηλότερης ποιότητας εργασία, δηλαδή εκτός κομμουνιστικού τρόπου παραγωγής.


Τέλος, κατανοώντας τον κομμουνισμό σαν μια κοινωνία με αντιθέσεις, δύσκολα μπορεί να πει κανείς ότι θα καταργηθεί και η πολιτική ζωή[8]. Φυσικά μιλάμε για μια πλουραλιστική ζωή, με κυρίαρχα τα αμεσοδημοκρατικά στοιχεία, αλλά και πιθανόν μορφές αντιπροσώπευσης. Αλλιώς πως θα λύνονται τα επίδικα ζητήματα; Η αντίληψη για πλήρη κατάργηση των μηχανισμών διαχείρισης (κράτος) στηρίζεται μάλλον σε μια βιβλική εικόνα αγγέλων, παρά στα πραγματικά δεδομένα, όπως τουλάχιστον μπορούμε να τα φανταστούμε σήμερα.


αποτέλεσμα πολιτικών διαδικασιών ή φυσικοιστορικής εξέλιξης;

Να αναφέρουμε εδώ μια άλλη, κατά την γνώμη μας, λανθασμένη ιδέα, που πάντως δεν είναι του Μαρξ, ότι δηλαδή οι κομμουνιστικές σχέσεις δεν μπορούν να δημιουργηθούν στα πλαίσια του καπιταλισμού, αλλά δημιουργούνται «τεχνητά» μετά την σοσιαλιστική επανάσταση. Πιστεύουμε πως αυτό δεν είναι σωστό. Και όχι μόνο γιατί ο ίδιος ο Μαρξ προσπαθούσε να δει στα συνεταιριστικά εργοστάσια των εργατών τα φύτρα της μελλοντικής κοινωνίας. Αλλά γιατί ένα σύστημα παραγωγής και διανομής δεν εμφανίζεται από το πουθενά σαν την Αθηνά από το κεφάλι του Δία. Πιστεύουμε ότι όχι μόνο οι προϋποθέσεις αλλά και μορφές κομμουνισμού δημιουργούνται από σήμερα. Τι είναι η δωρεάν παιδεία και η δωρεάν υγεία σήμερα; τα οικογενειακά επιδόματα; Δεν είναι κατανομή σύμφωνα με τις ανάγκες; Δεν είναι κομμουνιστική σχέση; Ή τι είναι το αίτημα για εγγυημένο κατώτατο εισόδημα; Ακόμα και οι αστικές κρατικοποιήσεις ή ο αστικός σχεδιασμός είναι σχέσεις από το μέλλον, δεν αντιστοιχούν ακριβώς στον καπιταλισμό[9]. Άλλο αν στα πλαίσια του καπιταλισμού είναι υποταγμένες στο κύριο σκοπό του, το καπιταλιστικό κέρδος, και εμφανίζονται σαν αποτέλεσμα της πάλης των τάξεων. Το ότι η πάλη των τάξεων οδηγεί σε αυτές ακριβώς τις μορφές, και όχι σε άλλες δείχνει ότι δεν πρόκειται για τεχνητές μορφές που η εργατική τάξη θα εισάγει βουλησιαρχικά, αλλά για μορφές που αντιστοιχούν στις κοινωνικοποιημένες παραγωγικές δυνάμεις. Αλλιώς η θεμελίωση της αναγκαιότητας του κομμουνισμού δεν θα γίνεται στην βάση της οικονομικής αποτελεσματικότητας αλλά στην βάση ηθικών και ανθρωπιστικών κριτηρίων. Και δυστυχώς ο κοινούς νους (αλλά και πολλοί μαρξιστές) έτσι καταλαβαίνουν τον κομμουνισμό, σαν ζήτημα ηθικής τάξης, δικαιοσύνης και όχι σαν πιο αποτελεσματικό τρόπο παραγωγής, σαν τεχνική αναγκαιότητα των αυτοματοποιημένων παραγωγικών δυνάμεων.



Εδώ να αναφέρουμε πως εμείς καταλαβαίνουμε την ιστορική εξέλιξη. Στην πραγματικότητα συντελούνται δυο παράλληλα προτσές, ένα στην επιφάνεια και ένα πιο υπόγειο. Το υπόγειο αφορά την εξέλιξη της ενότητας παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων, που συντελείται λίγο πολύ αυθόρμητα, χωρίς υποκείμενο, αλλά με κινητήρια δύναμη την ταξική πάλη. Στην επιφάνεια έχουμε τις απότομες αλλαγές σαν αποτέλεσμα της πολιτικής πάλης, με υποκείμενα τάξεις, ή τις πολιτικές πρωτοπορίες τους, που μπορεί να επιβραδύνει ή να επιταχύνει τις εξελίξεις που συντελούνται αυθόρμητα, αλλά όχι να τις εκτρέψει εντελώς. Αυτό δεν είναι ντετερμινισμός. Οι επαναστάσεις είναι οι πιο έντονες μορφές πολιτικής δραστηριότητας. Δεν είναι απαραίτητες για να εμφανιστεί ο καινούργιος τρόπος παραγωγής, αλλά για να επικρατήσει. Στην δουλοκτησία, και στην φεουδαρχία μάλιστα, δεν περάσαμε με επαναστάσεις, αλλά με πρωτοβουλία των ηγετικών τάξεων. Ακόμα και η αστική επανάσταση λειτούργησε διαφορετικά σε διαφορετικές χώρες.

Τέλος, οι αναγκαίες πολιτικές αλλαγές, δεν μπορούν να καθυστερήσουν πέρα από ένα όριο, από τότε που ο νέος τρόπος παραγωγής γίνει τεχνική αναγκαιότητα για τις νέες παραγωγικές δυνάμεις. Αντίστροφα αν οι πολιτικές εξελίξεις επιταχύνουν πολύ τα πράγματα, έχουμε πρώιμη κυριαρχία του νέου τρόπου παραγωγής, με μάλλον τυπική και όχι πραγματική επικράτηση του.



Από την άλλη οι αγώνες του σήμερα πρέπει να διεξάγονται έτσι που να προσανατολίζουν στο αύριο. Δυο παραδείγματα (για το τι δεν πρέπει να γίνεται) είναι η παγκοσμιοποίηση και η ευελιξίας της εργασίας. Επειδή και τα δύο δημιουργούν σοβαρά προβλήματα όταν εξελίσσονται με την ηγεμονία του καπιταλισμού, δεν πρέπει να μας οδηγήσουν στην καταδίκη τους, αλλά στην αναγκαιότητα της κομμουνιστικής παγκοσμιοποίησης, και της κομμουνιστικής ευελιξίας της εργασίας. Με την στάση της η σημερινή Αριστερά και το εργατικό κίνημα ουσιαστικά αναπολεί την κατάσταση του προηγούμενου σταδίου του καπιταλισμού, που είχαμε εθνικές κρατικομονοπωλιακές ρυθμίσεις και σταθερή εργασία. Δηλαδή έχουμε φαινόμενα νεολουδισμού[10].


Κοινωνία της αφθονίας ή της δημιουργικής εργασίας;


Η αντίληψη, ότι ο κομμουνισμός θα έχει μια απεριόριστη παραγωγή, που θα μπορεί να καλύπτει όλες τις ανάγκες, δεν περιορίζεται στον Μαρξ[11] και στον κλασσικό μαρξισμό, αλλά είναι ευρύτατη. Κάποιοι προσθέτουν τις «λογικές», ή τις «βιολογικές» ανάγκες. Να το πούμε καθαρά. Πρόκειται για μη βάσιμη αντίληψη. Κάθε ανάγκη που ικανοποιείται δημιουργεί άλλες στην θέση της. Ή να το θέσουμε διαφορετικά, οι ανάγκες αυξάνουν με γεωμετρική πρόοδο, ενώ οι παραγωγικές δυνάμεις με αριθμητική. Και δεν μιλάμε μόνο για υλικές ανάγκες. Πχ ας σκεφτούμε τι δυσκολίες παρουσιάζει η ικανοποίηση για όλη τα δισεκατομμύρια της ανθρωπότητας η απλή ανάγκη για τουρισμό. Για να μην μιλήσουμε πχ για διαστημικό τουρισμό.

Γενικά είναι δύσκολο να φανταστούμε την δομή των μελλοντικών αναγκών, πέρα από την πρόβλεψη για την απεριόριστη ανάπτυξη τους. Αυτές θα καθορίζονται από την εξέλιξη της τεχνολογίας, από την σπανιότητα των πρώτων υλών, από άλλα περιβαλλοντικά κριτήρια, από τη δομή και τη συγκρότηση της προσωπικότητας κτλ. Πάντως σε κάθε περίπτωση έχει σημασία ο δημοκρατικός και όχι διοικητικός ή αυταρχικός καθορισμός τους.

Μια κατανομή χωρίς κάποιο μέτρο θα δημιουργούσε σοβαρά ζητήματα σπατάλης γενικά αλλά και πρώτων υλών ειδικότερα. Ο αντίλογος είναι ότι θα υπήρχε μια πολύ μεγάλη συνειδητότητα, που θα αντιστάθμιζε αυτήν την τάση. Γενικά είμαστε πολύ επιφυλακτικοί σε μια τέτοια αντιμετώπιση. Η συνείδηση δημιουργείται μεν από το είναι, αλλά έχει και μια αυτοτέλεια, και εδώ μιλάμε για τα δισεκατομμύρια της ανθρωπότητας και όχι για μια προχωρημένη πρωτοπορία.

Τι πιστεύουμε εμείς: σε κάθε φάση η κοινωνία θα καθορίζει ένα ελάχιστο αναγκών που θα καλύπτει δωρεάν χωρίς ισοδύναμο. Το υπόλοιπο θα διανέμεται με βάση την προσφερόμενη εργασία, και μάλιστα την κοινωνικά αναγκαία (νόμος της αξίας). Το ύψος του προφανώς θα εξαρτάται από το ύψος των παραγωγικών δυνάμεων, και το βαθμό απελευθέρωσης της εργασίας. Η απελευθέρωση της εργασίας είναι κρίσιμη γιατί αλλιώς πως θα είναι διατεθειμένος κάποιος να ανταλλάσσει μη ισοδύναμα καταναγκαστικής εργασίας;

Αυτή θα είναι μια διαδικασία που δεν μπορεί να φτάσει σε ένα τέλος γιατί οι ανάγκες όπως είπαμε θα αυξάνουν διαρκώς.

Το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα που προτείνεται πχ από τον ΣΥΡΙΖΑ, είναι κομμουνιστική μορφή διανομής, και προτείνεται (σωστά ή λάθος είναι ένα άλλο ζήτημα) από σήμερα.


Οι Σοβιετικοί αν και χρησιμοποιούσαν την ιδέα της αφθονίας αγαθών, τελευταία έτειναν σε μια πιο ρεαλιστική θεώρηση, δηλαδή το να θεωρούν τον κομμουνισμό σαν κοινωνία της δημιουργικής εργασίας[12]. Στο τελευταίο εγχειρίδιο επιστημονικού κομμουνισμού (1984, επί Αντρόπωφ), έτσι την περιγράφουν, αν και αυτό το συνδέουν περισσότερο με την διαπαιδαγώγηση, την κομμουνιστική στάση απέναντι στην δουλειά, παρά με τους αντικειμενικούς παράγοντες, την αυτοματοποίηση.

Διερεύνηση φυσικά θέλει και το πραγματικό προτσές μετατροπής της καταναγκαστικής εργασίας σε ζωτική ανάγκη. Αυτό περιλαμβάνει αλλαγές όπως η κατάργηση του ανιαρού και βαρειού χαρακτήρα της χειρωνακτικής ή πνευματικής εργασίας, η μείωση στο ελάχιστο της εργάσιμης μέρας, το ξεπέρασμα του στενού επαγγελματισμού και η πολυειδίκευση, η εξυγίανση των συνθηκών εργασίας, αλλά προπάντων η κατάργηση της εκμετάλλευσης και το αίσθημα νοικοκύρη, η συμμετοχή και ο έλεγχος της παραγωγικής διαδικασίας, και τέλος η σταδιακή μετατροπή της από εργασία εποπτείας των αυτόματων μηχανών σε εργασία ανάπτυξης τους, ή σε μια παραλλαγή ερευνητικής και καλλιτεχνικής εργασίας[13]. Μόνο αυτή η τελευταία μπορεί να παρέχεται δωρεάν στην κοινωνία χωρίς να απαιτεί σαν αντάλλαγμα ένα ισοδύναμο. Αυτή είναι η κομμουνιστική εργασία.

Προφανώς αυτή η διαδικασία προϋποθέτει την προχωρημένη αυτοματοποίηση, αλλά και δεν μπορεί να επεκταθεί σε όλους, απλά θα υπερτερεί ποσοτικά έναντι της άλλης υποδεέστερης εργασίας.


Επίλογος.


Οι μέχρι τώρα εμπειρίες ξεκαθαρίζουν κάπως καλλίτερα πως θα είναι ο κομμουνισμός, αλλά πάντως δείχνουν αρκετά καθαρά πως δεν θα είναι.

Ο κομμουνισμός πιθανότατα δεν θα είναι ο τελευταίος σχηματισμός, ούτε επίγειος παράδεισος χωρίς αντιθέσεις, δεν θα είναι κοινωνία της αφθονίας, θα είναι μια κοινωνία της δημιουργικής (κατά το πλείστον και όχι αποκλειστικά) εργασίας που θα στηρίζεται στην προχωρημένη αυτοματοποίηση. Οπωσδήποτε θα είναι παγκόσμιος, στην βάση της ενοποιημένης ανθρωπότητας. Οι αντιθέσεις του θα είναι η αντικειμενική βάση μιας μάλλον πλούσιας και αυτοδιαχειριστικής πολιτικής ζωής, που θα διευθετεί τα επίδικα ζητήματα, και βάση της παραπέρα εξέλιξής του.



Ενδεικτική βιβλιογραφία.

1. Μαρξ: Γερμανική ιδεολογία, GUTENBERG
2. Μαρξ: κριτική του προγράμματος της Γκόττα
3. Ένγκελς: αντιΝτύρινγκ, Αναγνωστίδης.
4. Βαζιούλιν: η λογική της ιστορίας, ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ
5. Βαζιούλιν: ιστορία και κομμουνιστικό ιδανικό
6. Παυλίδη: το φαινόμενο της γραφειοκρατίας στην ΕΣΣΔ.
7. Συλλογικό: ο σοσιαλισμός στο κατώφλι του 21ου αιώνα, ΚΑΛΒΟΣ
8. αποφάσεις συνεδρίων: 18ο ΚΚΕ, 1ο ΝΑΡ, Προγραμματικό ΣΥΝ
9. συλλογικό: ΕΣΣΔ, ο σοσιαλισμός στο κατώφλι του 2000, Σύγχρονη εποχή.
10. συλλογικό: επιστημονικός κομμουνισμός, Σύγχρονη εποχή.


[1] Γερμανική ιδεολογία,

[2] Κυρίως στην Γερμανική ιδεολογία, και στην κριτική του προγράμματος της Γκόττα. Επίσης ο Ένγκελς στο αντιΝτύρινγκ προσθέτει κάποια στοιχεία.

[3] ακριβέστερα την δεύτερη, ώριμη φάση του αν η πρώτη ονομάζεται σοσιαλισμός, θεωρώντας και τις δυο φάσεις σαν φάσεις ενός ενιαίου τρόπου παραγωγής.

[4] Μαρξ, Κριτική στο πρόγραμμα της Γκόττα, όπου κριτικάρει την θέση για «δίκαιη» αμοιβή.

[5] Και με τις δύο έννοιες, του σκοπού και του τελευταίου σχηματισμού.

[6] Μαντέλ: η επικαιρότητα του σοσιαλισμού, σελ. 211, συλλογικό, εκδόσεις ΚΑΛΒΟΣ,

[7] Λογική της ιστορίας, σελ 406

[8] Η πολιτική ζωή δεν περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από τα ζητήματα των τάξεων. Πχ πρόσφατα σχηματίστηκε κόμμα στην Σουηδία για το ελεύθερο λογισμικό (αν και σε συνθήκες ύπαρξης των τάξεων αποκτά και μια ταξική διάσταση).

[9] Ακόμα και η εργασία αρχίζει να απελευθερώνεται από σήμερα, όπως υπαινίσσονται κάποιες μεταφορντικές μορφές οργάνωσης, και η δημιουργική εργασία που κάποια επαγγέλματα, κυρίως πνευματικά, παρέχουν, έστω και στρεβλά υπό την καπιταλιστική εκμετάλλευση.

[10] Και ένα θετικό παράδειγμα, είναι η διεκδίκηση «ποιοτικών θέσεων εργασίας», θέση που προβάλλει ο ΣΥΝ στο πρόσφατο πρόγραμμα του.

[11] Πάντως ο Μαρξ στην κριτική στο πρόγραμμα της Γκόττα θεωρεί χυδαίο τον σοσιαλισμό που ξεκόβει την διανομή από την παραγωγή, και ρίχνει ιδιαίτερο βάρος στην διανομή. Ας αναλογιστούμε τι ειδικό βάρος έχουν τα αιτήματα αναδιανομής στα προγράμματα της Αριστεράς σήμερα.

[12] Το εγχειρίδιο πολιτικής οικονομίας του Λομονόσωφ, με την μετατροπή της εργασίας σε ανάγκη συνδέει την πραγματική (και ανεπίστρεπτη) επικράτηση του κομμουνισμού. (τόμος 5, σελ 724)

[13] Μια εικόνα από τα σήμερα δίνει η ερευνητική δουλειά που γίνεται από εθελοντές στο ελεύθερο λογισμικό, ή η χρήσιμη εργασία που γίνεται σαν χόμπι από πολύ κόσμο, ή η εργασία που κάνουμε εμείς τώρα.